ฮับกิโด คืออะไร กีฬาต่อสู้จากประเทศเกาหลีสู่ประเทศไทย

ตอนที่ผมเริ่มเรียนกระบองสองท่อนกับครูฮ็อปที่ห้างเซ็นทรัลรามอินทรา ผมยังไม่รู้ด้วยซ้ำว่าสิ่งที่เรียนอยู่เป็นส่วนหนึ่งของวิชาฮับกิโด จนใกล้สอบสายดำถึงได้รู้ พอศึกษาย้อนหลังจึงพบว่าชื่อ 합기도 (ฮับกิโด) เขียนด้วยอักษรจีน 合氣道 ซึ่งมักแปลกันว่า 합 (合 ฮับ) คือการประสานหรือกลมกลืน 기 (氣 กิ) คือพลังหรือลมปราณ และ 도 (道 โด) คือวิถี รวมกันจึงสื่อถึงปรัชญาที่ไม่เน้นปะทะแรงต่อแรง แต่ใช้แรงของฝ่ายตรงข้ามให้กลายเป็นเครื่องมือควบคุมสถานการณ์

ในทางประวัติศาสตร์ สารานุกรมวัฒนธรรมชนชาติเกาหลี บันทึกว่าหลังเกาหลีได้รับเอกราชในปี 1945 ชเว ยง-ซุล (최용술) กลับจากญี่ปุ่นมาเปิดโรงฝึกที่เมืองแทกู ครูของเขาเป็นที่รู้กันว่าคือทาเกดะ โซกากุ (武田惣角) แห่งไดโตริวไอคิจูจุตสึ (大東流合気柔術) ช่วงแรกเขาเรียกวิชาที่สอนว่ายาวาระ (柔) หรือฮับกิยูซุล (合氣柔術) ส่วนชื่อฮับกิโดเริ่มใช้เมื่อลูกศิษย์เปิดโรงฝึกในปี 1961 ลูกเตะและการชกแบบเกาหลีที่เห็นในฮับกิโดทุกวันนี้ถูกเติมเข้ามาโดยลูกศิษย์รุ่นหลัง บางสายบอกว่าได้มาจากแทกย็อน (택견) บางสายบอกว่ามาจากสายอื่น เรื่องนี้ยังเห็นไม่ตรงกัน นี่คือเหตุผลที่ฮับกิโดมีทั้งการล็อกข้อแบบญี่ปุ่นและลูกเตะแบบเกาหลีอยู่ในวิชาเดียว

ในเกาหลีเอง ฮับกิโดแตกเป็นหลายองค์กรตั้งแต่ทศวรรษ 1970 เช่น สมาคมฮับกิโดแห่งเกาหลี (대한합기도협회) ที่ตั้งในปี 1971 และสหพันธ์ฮับกิโดนานาชาติ (I.H.F.) ที่ปรมาจารย์มยอง แจ-นัม (명재남) ก่อตั้งในเดือนสิงหาคม 1974 ภายหลังเขาคิดวิชาฮันกิโด (Hankido) ขึ้นในปี 1984 และมีวิชาดาบฮันกอมโด (Hankumdo) อยู่ในองค์กรเดียวกัน ย้ายสำนักงานใหญ่ไปที่เมืองยงอินในปี 1993 และได้รับการยอมรับให้สายดำใช้เป็นคะแนนเพิ่มในการสอบเข้าตำรวจเกาหลีตั้งแต่ปี 2001 ปัจจุบันคุณมยอง ซอง-กวัง (명성광) เป็นประธานสหพันธ์ การมีหลายองค์กรแบบนี้ทำให้ชื่อท่า หลักสูตร และระบบสายของแต่ละสายไม่เหมือนกันทีเดียว

ในบ้านผมเอง ฮับกิโดเดินคู่กับเทควันโดมาตลอด ภรรยาผมและ Ken ถือสายดำทั้งสองวิชา เทควันโดให้ลูกเตะที่เร็วและแรง ส่วนฮับกิโดเติมสิ่งที่เทควันโดแบบแข่งขันไม่ได้เน้น คือการแก้การถูกจับ การล็อกข้อ การล้มตัว และการรับมืออาวุธในระยะประชิด ทุกวันนี้ฮับกิโดในไทยเป็นกีฬาแข่งขันเต็มตัวแล้ว ไทยเป็นเจ้าภาพฮับกิโดชิงแชมป์โลก WORLD I.H.F. HAPKIDO CHAMPIONSHIPS 2024 ที่สนามกีฬาขององค์การบริหารส่วนจังหวัดนนทบุรี วันที่ 3-4 สิงหาคม 2567 มีนักกีฬาจาก 12 ประเทศ ชิงถ้วยพระราชทานสมเด็จพระกนิษฐาธิราชเจ้า กรมสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี และอธิบดีกรมพลศึกษาเป็นประธานพิธีเปิด ในปฏิทินของสมาคมยังมีรายการระดับจังหวัด ระดับภาค และกีฬาระหว่างโรงเรียน ฮับกิโดจึงไม่ได้เป็นแค่วิชาเสริมแบบที่ผมรู้จักในอดีตอีกต่อไป

ในไทยไม่มีสมาคมฮับกิโดเพียงแห่งเดียว และแต่ละแห่งผูกกับองค์กรเกาหลีคนละสาย ที่ผมตรวจได้จากเอกสารของสมาคมเองมีดังนี้ Thailand Hapkido Association (THA) ระบุตัวเองว่าเป็นสมาชิกของสหพันธ์ฮับกิโดนานาชาติ (I.H.F.) เป็นผู้รับสมัครและออกคู่มือการแข่งขันฮับกิโดชิงแชมป์โลกปี 2567 และมีทั้งหลักสูตรสอบเลื่อนสายสีกับค่ายเตรียมสอบสายดำ สมาคมศิลปการต่อสู้ฮับคิโด (สะกดตามชื่อสมาคม) จัดการแข่งขันฮับกิโดระดับเยาวชน ส่วนสายมูมูกวัน (무무관) มีสมาคมแม่อยู่ที่เกาหลี และมีกลุ่มมู มู กวัน ฮับกิโด (ประเทศไทย) ที่เผยแพร่หลักสูตรและระบบสายของตัวเอง

จากที่ผมสังเกตวงการนี้มา การมีหลายสมาคมพร้อมกันมีข้อดีคือกระจายโอกาสฝึกไปหลายพื้นที่ แต่ก็ทำให้ชื่อสายและข้อสอบต่างกันไปตามสังกัด ถ้าจะเลือกที่เรียน คำถามแรกที่ควรถามคือครูสังกัดสมาคมไหน และสายดำที่ได้จะออกโดยองค์กรใด

หลักสูตรฮับกิโดครอบคลุมการต่อสู้หลายระยะจริง ๆ หน้าเว็บของ Thailand Hapkido Association แบ่งไว้เป็นการโจมตีจุดสำคัญ การหักข้อต่อและควบคุมคู่ต่อสู้ด้วยมือเปล่า และการใช้อาวุธ ส่วนหลักสูตรของหลายสายแยกการทุ่มและการล้มตัวออกมาอีกหมวด รวมเป็นสี่ด้าน ได้แก่ การโจมตีด้วยหมัด ศอก เข่า และเท้า การล็อกและหักข้อต่อ การทุ่มกับการล้มตัว (낙법 นักบ็อบ) ซึ่งพจนานุกรมมาตรฐานเกาหลีอธิบายว่าเป็นเทคนิคป้องกันร่างกายให้ปลอดภัยเวลาล้ม และการใช้อาวุธ ทั้งไม้สั้น ไม้เท้า พลอง ดาบ และกระบองสองท่อนที่ผมฝึกมาโดยตรง หลักการล้มตัวนี้เป็นเรื่องเดียวกับอุเคมิ (受身) ในยูโด

ผมต้องยอมรับตรง ๆ ว่าการล็อกข้อและการทุ่มในระยะประชิดไม่ใช่สิ่งที่ผมถนัดหรือชอบเป็นการส่วนตัว โดยนิสัยผมชอบการต่อสู้ตรงไปตรงมาอย่างคาราเต้หรือมวยจีนมากกว่า แต่ปฏิเสธไม่ได้ว่าเทคนิคเหล่านี้มีประโยชน์มากสำหรับการป้องกันตัวจริง โดยเฉพาะเมื่อคู่ต่อสู้ตัวใหญ่กว่าเข้ามาจับตัวในระยะที่หมัดและเตะใช้ได้ไม่เต็มที่ ผมจึงส่งภรรยาและลูก ๆ ไปฝึกฮับกิโดอย่างจริงจัง วันนี้ในครอบครัวเรามีครูที่ถือสายดำฮับกิโดสามคน คือ Patty ดั้ง 2 Ken ดั้ง 2 และ Michelle ดั้ง 1 ซึ่งถือสายดำกระบองสองท่อนดั้ง 1 ด้วย และมีลูกศิษย์ของผมบางคนนำกระบองสองท่อนไปแข่งจนได้เหรียญทอง สิ่งที่ผมเห็นชัดคือการล้มตัวเป็นพื้นฐานที่ขาดไม่ได้ ถ้าล้มไม่เป็น การฝึกท่าทุ่มขั้นสูงจะกลายเป็นความเสี่ยงทันที ไม่ใช่การพัฒนาฝีมือ

ด้านอาวุธ ดูตัวอย่างได้จากคลิปท้ายบทความ Michelle แข่งท่ารำกระบองสองท่อนผสมกับกระบองยาวเส้าหลินในรายการฮับกิโดชิงแชมป์ประเทศไทย 2563 กติกาของ I.H.F. อนุญาตให้ใช้ทั้งพลองและกระบองสองท่อนในประเภทท่ารำอาวุธ

ฮับกิโดแบ่งระดับเป็นสองกลุ่ม คือ กึบ (급) หรือสายสีสำหรับผู้ฝึกระดับพื้นฐาน และดั้ง (단) หรือสายดำสำหรับระดับสูง ผู้เริ่มต้นใส่สายขาว และฝึกระเบียบร่างกาย มารยาท และการล้มตัวก่อนเสมอ แต่จำนวนขั้นและสีของสายไม่ได้เป็นมาตรฐานเดียว แต่ละสมาคมกำหนดเอง ตัวอย่างที่เผยแพร่ไว้ชัดเจนคือระบบสายของมู มู กวัน ฮับกิโด (ประเทศไทย) ตามตารางนี้

สิ่งที่ผมอยากย้ำคือ สายดำฮับกิโดไม่ใช่สิ่งที่โรงฝึกออกให้เองได้ลอย ๆ ต้องสอบผ่านสมาคมที่สังกัด สายมูมูกวันระบุว่าสายดำของตนรับรองโดยสำนักใหญ่มูมูกวันและ I.H.F. และผู้ถือสายดำจึงจะสอบใบอนุญาตผู้ฝึกสอนได้ ส่วน Thailand Hapkido Association จัดค่ายเตรียมสอบสายดำก่อนวันสอบ ความเข้มงวดตรงนี้คือสิ่งที่ผู้ปกครองใช้ตรวจสอบโรงฝึกได้

คำถามนี้ผมเองก็เคยสับสน เพราะฮับกิโดเขียนด้วยอักษร 合氣道 ชุดเดียวกับไอคิโด (ภาษาญี่ปุ่นปัจจุบันเขียนตัว 氣 แบบย่อเป็น 気 จึงเห็นเป็น 合気道) อ่านแบบญี่ปุ่นได้ไอคิโด อ่านแบบเกาหลีได้ฮับกิโด ทั้งสองมีรากร่วมกันที่ไดโตริวไอคิจูจุตสึ เพราะอุเอชิบะ โมริเฮ ผู้ก่อตั้งไอคิโด ก็เคยขอเรียนกับทาเกดะ โซกากุ แต่พอผมได้ลองเรียนไอคิโดอยู่ช่วงหนึ่ง ก็พบว่าสัดส่วนเทคนิคต่างกันมาก ไอคิโดเน้นการทุ่มและการล็อกข้อที่ไหลตามแรงของคู่ต่อสู้ ส่วนฮับกิโดเพิ่มการเตะ การชก และอาวุธเข้าไปมากกว่าชัดเจน

ตารางด้านล่างสรุปความต่างที่ผมเห็นจากประสบการณ์และจากเอกสารของทั้งสองฝ่าย

ผมไปเรียนไอคิโดเพิ่มอยู่ช่วงหนึ่งเพราะอยากรู้ว่าต้นตอเป็นอย่างไร และพบว่าสองวิชาเสริมกันได้ดีมาก ถ้าใครถามผมว่าฮับกิโดกับไอคิโดต่างกันอย่างไร ผมตอบสั้น ๆ ว่าโครงกระดูกเดียวกัน แต่กล้ามเนื้อที่ห่อหุ้มไม่เหมือนกันเลย ใครอยากเห็นภาพรวมของบูโดญี่ปุ่นทั้งหมด อ่านต่อได้ที่ศิลปะการต่อสู้ญี่ปุ่นมีอะไรบ้าง

ในฐานะที่ผมส่งลูกไปเรียนฮับกิโดจริง ผมมองว่าเป็นศาสตร์ที่เหมาะกับเด็กในแง่การสร้างวินัยและทักษะป้องกันตัวเชิงตั้งรับ ไม่ใช่เชิงรุก หลักการใช้แรงของคู่ต่อสู้ช่วยให้เด็กตัวเล็กรับมือกับคนตัวใหญ่กว่าได้โดยไม่ต้องพึ่งพละกำลังอย่างเดียว และทักษะการล้มตัวที่ถูกวิธีก็ติดตัวไปใช้ได้เวลาลื่นล้มในชีวิตประจำวัน

อย่างไรก็ตาม ผมอยากเตือนผู้ปกครองที่กำลังหาที่เรียนฮับกิโดให้ลูกว่า ควรเลือกโรงฝึกที่ครูสังกัดสมาคมชัดเจน และมีระบบสายที่ตรวจสอบได้ ไม่ใช่แค่คำโฆษณาสวยหรู เด็กที่เริ่มฝึกตั้งแต่ยังเล็กจะได้ทั้งวินัยในการรอคิว การเคารพครูและเพื่อนร่วมฝึก และทักษะการล้มตัวที่ติดตัวไปตลอดชีวิต สิ่งที่ผมสังเกตจากลูก ๆ คือ พวกเขาไม่ได้ก้าวร้าวขึ้นจากการฝึกฮับกิโดเลย ตรงกันข้าม กลับอดทนขึ้นและรู้จักประเมินสถานการณ์ก่อนตอบโต้ ซึ่งผมมองว่าเป็นผลจากปรัชญาที่สอนให้คิดก่อนใช้กำลังเสมอ

สำหรับพ่อแม่ที่ยังลังเลว่าลูกควรเริ่มศิลปะการต่อสู้แบบไหน ผมอยากบอกตรง ๆ ว่าไม่มีคำตอบเดียวที่ถูกสำหรับทุกคน บางคนเหมาะกับการเตะต่อยตรงไปตรงมาอย่างคาราเต้ บางคนถนัดการควบคุมคู่ต่อสู้แบบฮับกิโดมากกว่า สิ่งสำคัญคือให้ลูกได้พื้นฐานที่ถูกต้องก่อน ไม่ว่าจะเป็นศาสตร์ใด เพราะพื้นฐานที่มั่นคงช่วยให้ต่อยอดไปเรียนศาสตร์อื่นได้ง่ายขึ้น ถ้ากำลังเทียบวิชาสำหรับลูก อ่านต่อได้ที่คาราเต้กับเทควันโด เด็กควรเรียนอะไร

เมื่อย้อนมองเส้นทางของผมเอง ตั้งแต่วันแรกที่พาลูกชายไปลองเรียนกระบองสองท่อนแถวปากเกร็ด จนถึงวันที่เข้าใจภาพรวมของฮับกิโด ผมมองว่าศาสตร์นี้มีเสน่ห์ตรงที่ไม่ได้บังคับให้ทุกคนต้องเป็นนักสู้ที่แข็งแกร่งที่สุดในห้อง แต่สอนให้ใช้แรงของสถานการณ์ให้เป็นประโยชน์ ไม่ว่าจะเป็นเด็กตัวเล็กที่ต้องรับมือกับเพื่อนตัวใหญ่กว่า หรือผู้ใหญ่วัยทำงานที่อยากมีทักษะป้องกันตัวติดตัว ฮับกิโดในไทยวันนี้มีสมาคมรองรับ มีระบบสายชัดเจน และไทยเคยเป็นเจ้าภาพชิงแชมป์โลกมาแล้ว หากใครกำลังมองหาศาสตร์การต่อสู้ที่เน้นการควบคุมมากกว่าการปะทะ ผมคิดว่าฮับกิโดคุ้มค่าแก่การศึกษาอย่างจริงจัง