ยูโดกับยิวยิตสูในญี่ปุ่น จากสนามรบซามูไรสู่กีฬาโอลิมปิก

ประวัติศาสตร์ของยิวยิตสูญี่ปุ่นไม่ได้เริ่มจากความบันเทิงหรือกีฬาเลยแม้แต่น้อย มันคือส่วนหนึ่งของวิชารบรวมหมู่ที่พัฒนามาจากการต่อสู้ระยะประชิดขณะสวมเกราะเต็มยศ เรียกว่า คัตจูกูมิอุจิ เพราะการชกต่อยธรรมดาแทบไร้ประโยชน์เมื่อคู่ต่อสู้ใส่เกราะแน่นหนา นักรบจึงต้องทุ่มให้ล้มกระแทกพื้น บิดหักข้อต่อ แล้วใช้มีดสั้นแทงเข้าช่องว่างของเกราะ

สำนักที่เก่าแก่ที่สุดเท่าที่มีบันทึกคือทาเคโนะอุจิริว ก่อตั้งปี ค.ศ. 1532 โดยทาเคโนะอุจิ ฮิซาโมริ ซึ่งวางระบบท่าจับกุมตัวเปล่าห้าท่าและท่าผสมมีดสั้นอีกยี่สิบห้าท่า

พอเข้ายุคเอโดะที่สงบสุขยาวนาน ความจำเป็นด้านเกราะลดลง ยิวยิตสูจึงกลายเป็นซูฮาดะจูจุตสุ หรือการต่อสู้ตัวเปล่าในชุดผ้าธรรมดา และนี่คือจุดที่สองสำนักสำคัญถือกำเนิด คือคิโตริวที่เชี่ยวชาญท่าทุ่มขั้นสูงและท่าทุ่มสละชีพ กับเท็นจินชินโยริว ที่โดดเด่นเรื่องท่ารัดคอ ท่าล็อกข้อต่อ และการโจมตีจุดสำคัญของร่างกาย สองสำนักนี้เองที่ต่อมากลายเป็นรากฐานเทคนิคของยูโดสมัยใหม่โดยตรง

ยูโดคืออะไรกันแน่ในสายตาผู้ก่อตั้ง คำตอบไม่ใช่แค่กีฬาต่อสู้ แต่คือวิถี หรือ โด ที่เข้ามาแทนเทคนิคเพื่อสังหาร หรือ จุตสุ แบบเดิม คาโน จิโกโร เด็กหนุ่มร่างกายอ่อนแอ เริ่มฝึกเท็นจินชินโยริวก่อนไปต่อคิโตริว แล้วเห็นทั้งคุณค่าและอันตรายของระบบเก่า จนก่อตั้งโคโดกัน ในปี 1882 ที่วัดเอโชจิ ด้วยเบาะทาทามิเพียง 12 ผืน

เขาตัดเทคนิคอันตรายอย่างการโจมตีจุดสำคัญและการล็อกข้อมือออกจากการฝึกประลองเสรี หรือรันโดริ แล้วเก็บรักษาไว้ในแบบแผนคาตะแทน สิ่งนี้ทำให้ผู้ฝึกออกแรงเต็มที่ได้โดยไม่ต้องเสี่ยงชีวิต หัวใจของยูโดจึงสรุปได้ในสองคำ คือ เซเรียวกุ เซ็นโย การใช้พลังอย่างมีประสิทธิภาพสูงสุด และ จิตะ เคียวเอ การเกื้อกูลกันเพื่อความเจริญร่วมกัน ซึ่งตรงกับสิ่งที่ผมเห็นในห้องฝึกยูโดของลูก ๆ มาตลอดสองทศวรรษ เด็กที่เคารพคู่ซ้อมมักไปได้ไกลกว่าเด็กที่เก่งแต่หยิ่งผยอง หากอยากเข้าใจหลักการเหล่านี้ให้ลึกขึ้น อ่านต่อได้ที่บทความยูโดคืออะไร

จุดพลิกที่ทำให้สังคมยอมรับยูโดอย่างเป็นทางการคือศึกประลองกับกรมตำรวจนครบาลโตเกียวในปี 1886 เมื่อยอดฝีมือโคโดกันอย่างโยโกยามะ ซาคูจิโร เอาชนะฝ่ายยิวยิตสูโบราณได้อย่างเด็ดขาด แม้บางคู่จะสู้กันยาวจนกรรมการต้องยุติให้เสมอ ผลการประลองนี้ทำให้ตำรวจญี่ปุ่นเลือกยูโดเป็นวิชาบังคับ และคาโนเองซึ่งต่อมาเป็นอธิการบดีวิทยาลัยครูชั้นสูงแห่งโตเกียว ก็ผลักดันให้ยูโดเข้าโรงเรียนมัธยมทั่วประเทศ

หลายคนถามผมว่ายูโดกับยิวยิตสูต่างกันตรงไหน คำตอบคือยิวยิตสูโบราณไม่จำกัดเทคนิค มีทั้งทุ่ม ล็อก รัดคอ และโจมตีจุดสำคัญ ส่วนยูโดคัดเทคนิคอันตรายออกเพื่อความปลอดภัยในการประลอง แต่เรื่องที่น่าสนใจคือยิวยิตสูไม่ได้หายไปไหน มันแค่แตกสาย

มาเอดะ มิตสึโยะ หรือที่รู้จักในชื่อ คอนเด โคมะ อพยพไปบราซิลในช่วงปี 1914 ถึง 1915 และถ่ายทอดเทคนิคต่อสู้บนพื้น หรือ เนวาซะ ให้คาร์ลอส เกรซี จนตระกูลเกรซีพัฒนาต่อกลายเป็นบราซิลเลียนยิวยิตสูที่เชี่ยวชาญเกมพื้นแบบเบ็ดเสร็จ

ข้อควรระวังเรื่องตัวเลข มีการเล่าสืบต่อกันว่ามาเอดะประลองข้ามสายวิชากว่า 2,000 ครั้งโดยไม่เคยแพ้ ตัวเลขนี้มาจากบันทึกยุคการแสดงเปิดหมวกและสื่อประชาสัมพันธ์ในสมัยนั้น ตรวจสอบย้อนหลังได้ยาก จึงควรอ่านเป็นเรื่องเล่าที่สืบต่อกันมามากกว่าสถิติที่ยืนยันได้

คาโนเป็นสมาชิกคณะกรรมการโอลิมปิกสากลคนแรกของเอเชีย และผลักดันจนยูโดได้บรรจุเป็นกีฬาชิงเหรียญทองครั้งแรกที่โอลิมปิกโตเกียวปี 1964 ความพ่ายแพ้ของคามินากะ อากิโอะ ต่ออันตัน เคซิงก์ จากเนเธอร์แลนด์ในรุ่นไม่จำกัดน้ำหนัก กลายเป็นจุดเปลี่ยนสำคัญที่พิสูจน์ว่ายูโดไม่ได้เป็นสมบัติเฉพาะของญี่ปุ่นอีกต่อไป ปัจจุบันกติกาการแข่งขันอยู่ในความดูแลของสหพันธ์ยูโดนานาชาติ

แต่ในบ้านเกิดเอง ยูโดกลับเผชิญโจทย์เรื่องจำนวนผู้ฝึก มีการรายงานกันว่าสมาชิกลงทะเบียนของสหพันธ์ยูโดแห่งประเทศญี่ปุ่น ลดลงจากราว 200,000 คนในกลางทศวรรษ 2000 เหลือราว 120,000 คน ตัวเลขชุดนี้ถูกอ้างต่อกันในสื่อหลายสำนักและควรถือเป็นภาพคร่าว ๆ ของแนวโน้ม มากกว่าจะเป็นตัวเลขทางการที่ตรวจสอบได้โดยตรง สิ่งที่ยืนยันได้ชัดกว่าคือทิศทาง นั่นคือจำนวนเยาวชนที่ฝึกยูโดในญี่ปุ่นลดลงต่อเนื่อง

นี่คือเรื่องที่ผมให้ความสำคัญที่สุดในฐานะผู้ก่อตั้ง IMAC Dojo งานวิจัยของ ดร.เรียว อุจิดะ ร่วมกับสมาคมผู้เสียหายจากอุบัติเหตุยูโดทั่วประเทศญี่ปุ่น บันทึกไว้ว่ามีเด็กเสียชีวิตจากยูโดในโรงเรียน 114 รายในช่วงปี 1983 ถึง 2010 ส่วนใหญ่เกิดจากเลือดออกใต้เยื่อหุ้มสมองเฉียบพลันหลังถูกทุ่มจนศีรษะกระแทกพื้น

ตัวเลขนี้ผลักดันให้กระทรวงศึกษาธิการญี่ปุ่นวางกฎว่าผู้เริ่มต้นต้องฝึกท่าตกล้ม หรือ อุเคมิ ให้มั่นคงก่อนจะรับท่าทุ่มระดับสูง เรื่องกลไกของการล้มและสิ่งที่งานวิจัยบอกได้จริง อ่านต่อได้ที่บทความอุเคมิ การล้มอย่างปลอดภัยในยูโด และบริบทเรื่องความปลอดภัยในโรงเรียนอยู่ในบทความศิลปะการต่อสู้กับความรุนแรงในโรงเรียน

เมื่อวันที่ 18 มีนาคม 2022 สหพันธ์ยูโดแห่งประเทศญี่ปุ่นประกาศยกเลิกการแข่งขันยูโดชิงแชมป์ระดับประถมทั่วประเทศ โดยให้เหตุผลว่าการมุ่งเอาชนะจนเกินพอดีทำให้ผู้ใหญ่เคี่ยวเข็ญเด็กเกินขอบเขต เมื่อเด็กแข่งขัน พ่อแม่หลายคนก็เผลอแข่งกันเอง แล้วกดดันให้ลูกต้องชนะ นี่คือสิ่งที่ผมย้ำกับลูกศิษย์ทุกคนเสมอว่า สายดำไม่สำคัญเท่าความปลอดภัยและความเคารพซึ่งกันและกัน

คำถามที่ตามมาเสมอคือ แล้ววันนี้ยิวยิตสูโบราณยังอยู่ไหม คำตอบคือยังอยู่ แต่อยู่ในสามรูปแบบที่ต่างกัน

• ในฐานะสายวิชาโบราณที่ยังมีผู้สืบทอด ทาเคโนะอุจิริวและสำนักโคริวอื่น ๆ ยังถ่ายทอดคาตะกันอยู่ในญี่ปุ่นในฐานะมรดกทางวัฒนธรรม ไม่ใช่กีฬาแข่งขัน
• ในฐานะบันทึกที่ถูกเก็บรักษา มีการระบุกันว่าโคโดกันเก็บรวบรวมท่าของเท็นจินชินโยริวไว้ราวหนึ่งร้อยยี่สิบกว่าท่าในหอจดหมายเหตุ เพื่อไม่ให้รากเหง้าสูญหาย
• ในฐานะสายที่แตกหน่อออกไป บราซิลเลียนยิวยิตสูรับช่วงเกมพื้นไปพัฒนาต่อจนกลายเป็นระบบของตัวเอง ขณะที่ยูโดรับช่วงระบบการทุ่มและการควบคุมบนเบาะไปพัฒนาในอีกทาง

สำหรับผู้เรียนในไทย สิ่งที่หาได้ง่ายที่สุดคือยูโดสายโคโดกัน ซึ่งเป็นสายที่ยังคงโครงสร้างการฝึกแบบคาตะควบคู่รันโดริเอาไว้ ที่ IMAC Dojo เราสอนยูโดในสายนี้ รายละเอียดรอบเรียนและค่าเรียนอยู่ที่หน้าคลาสยูโด

จากสนามรบซามูไรสู่เบาะทาทามิของโคโดกัน แล้วขยายไปถึงเวทีโอลิมปิกและแม้แต่ห้องฝึกเล็ก ๆ ที่หัวหมากเมื่อ 20 ปีก่อน เส้นทางของยูโดและยิวยิตสูสอนให้เห็นว่าศิลปะการต่อสู้ที่ดีที่สุดไม่ใช่ตัวที่ทำลายล้างเก่งที่สุด แต่คือตัวที่ปรับตัวเพื่อสร้างคนได้ดีที่สุด ญี่ปุ่นเองยังต้องปฏิรูปตัวเองอยู่เรื่อย ๆ เพื่อรักษาสมดุลระหว่างความเป็นเลิศกับความปลอดภัย และนั่นคือหลักการเดียวกับที่ผมยึดถือในการสอนที่ IMAC Dojo มาตลอด