การฝึกฝนคาราเต้ของคนญี่ปุ่น จิตวิญญาณเพื่อความจริงอันสูงสุด

สิ่งที่ผมประทับใจที่สุดตอนฝึกกับเพื่อนชาวญี่ปุ่นคือมารยาทตอนเข้าโดโจ ที่นั่นเราต้องเดินไปหาผู้ฝึกทุกคนเพื่อทักทายด้วยคำว่า 押忍 (โอสึ) แบบตัวต่อตัว ไม่ใช่เอ่ยรวมทีเดียวทั้งห้อง ผมขอย้ำว่านี่คือธรรมเนียมของโดโจที่ผมไปฝึก ไม่ใช่กติกากลางที่ทุกสำนักใช้เหมือนกัน แต่มันบอกอะไรบางอย่างเกี่ยวกับวิธีที่โดโจญี่ปุ่นมองคำว่าเคารพ คือเคารพเป็นรายบุคคล ไม่ใช่เคารพเป็นพิธี

ก่อนเริ่มฝึก ทุกคนจะจัดแถวตามลำดับอาวุโสของสาย หันหน้าเข้าหา 正面 (โชเม็ง) คือด้านหน้าของโดโจ แล้วนั่งลงสู่ท่า 正座 (เซซะ) ตามจารีตที่เรียกว่า 左座右起 (ซาซะอูกิ) แปลตรงตัวว่านั่งด้วยเข่าซ้ายก่อนและลุกด้วยเท้าขวาก่อน จารีตข้อนี้ไม่ได้มีไว้ให้สวยงาม แต่มาจากธรรมเนียมของนักดาบที่ต้องรักษาท่าทางให้พร้อมเคลื่อนไหวอยู่เสมอ

จากนั้นครูจะสั่ง 黙想 (โมคุโซ) ให้หลับตานั่งสมาธิสั้น ๆ จุดประสงค์ที่ครูอธิบายให้ผมฟังคือการตัดความวุ่นวายของวันนั้นออกไปก่อน ให้ใจอยู่กับสิ่งที่กำลังจะทำ ผมไม่ทราบว่ามีงานวิจัยวัดผลทางสรีรวิทยาของขั้นตอนนี้ในบริบทของคาราเต้ไว้หรือไม่ และผมจะไม่อ้างสิ่งที่ผมตรวจสอบไม่ได้ สิ่งที่ผมยืนยันได้คือบรรยากาศในห้องเปลี่ยนไปจริงหลังคำสั่งนั้น จากห้องที่ยังมีเสียงคุยกลายเป็นห้องที่ทุกคนพร้อมรับคำสั่งถัดไป

อีกภาพที่ผมจำได้คือคนที่มาสายจะไม่เดินเข้าแถวทันที แต่ไปนั่ง 正座 อยู่ด้านหลังโดยหันหลังให้คลาส จนกว่า 先生 (เซนเซ) จะเรียก จึงหันกลับมาและเข้าร่วมคลาสได้ แม้ผู้มาสายจะถือสายสูงกว่าคนอื่นในคลาสก็ตาม ถ้าอยากอ่านเรื่องความหมายของคำว่าโดโจกับรากทางพุทธศาสนาของมันเพิ่ม ผมเขียนไว้แล้วที่ โดโจคืออะไรและจิตวิญญาณบูโดคืออะไร

คาราเต้โดวางสามส่วนนี้ต่อกันเป็นลำดับ 基本 (คิฮง) คือพื้นฐานที่ซ้อมทีละท่า 型 (คาตะ) คือการร้อยพื้นฐานเหล่านั้นเข้าเป็นชุดการเคลื่อนไหว และ 組手 (คุมิเตะ) คือการเอาทั้งสองอย่างไปใช้กับคนจริง ถ้าพื้นฐานไม่แน่น ชุดท่าก็เพี้ยน และถึงเวลาประลองก็ใช้ไม่ได้จริง สำนักใหญ่ของเราสรุปความสัมพันธ์นี้ไว้สั้น ๆ ในตำราออนไลน์

空手の命は組手にあり、組手の命は基本にあり (ชีวิตของคาราเต้อยู่ที่ 組手 และชีวิตของ 組手 อยู่ที่ 基本)

การฝึก 基本 คือการยืนซ้ำท่าชก ท่ารับ และท่าเตะหลายร้อยครั้งจากท่ายืนต่าง ๆ เช่น 前屈立ち (เซ็นคุตสึดาจิ) ที่ถ่ายน้ำหนักไปขาหน้าเป็นหลัก หรือ 騎馬立ち (คิบะดาจิ) ที่ถ่างขาสองข้างเท่ากันเพื่อความมั่นคง หัวใจสำคัญคือ 引き手 (ฮิคิเตะ) การดึงมืออีกข้างกลับมาพร้อมกับหมัดที่พุ่งออกไป ซึ่งอาศัยการบิดลำตัวและสะโพก ไม่ใช่แรงแขนอย่างเดียว

พอเข้าสู่ 型 ผู้เริ่มต้นมักฝึกชุดพื้นฐานก่อนแล้วค่อยขยับไป 型 ขั้นสูง สิ่งที่ขาดไม่ได้คือการฝึก 分解 (บุนไค) การถอดรหัสว่าท่าใน 型 ซ่อนเทคนิคจับหักหรือขัดขาไว้อย่างไร ส่วน 組手 จะไล่ระดับจาก 約束組手 (ยาคุโซคุคุมิเตะ) ที่กำหนดท่าไว้ล่วงหน้า ไปจนถึง 自由組手 (จิยูคุมิเตะ) แบบอิสระ ซึ่งครูจะพิจารณาก่อนอนุญาตให้ลงซ้อม เพราะการควบคุมอารมณ์สำคัญพอ ๆ กับความแข็งแรงของร่างกาย

ถ้าอยากเห็นภาพว่าคาราเต้แต่ละสายต่างกันอย่างไรตั้งแต่ต้นทาง ผมเขียนแยกไว้ที่ คาราเต้คืออะไรและมีระบบสายอย่างไร

หลายคนถามผมว่าคาราเต้แบบญี่ปุ่นดั้งเดิมกับฟูลคอนแทกต์ต่างกันตรงไหน คำตอบหลักอยู่ที่จุดสัมผัสของแรงปะทะ สายดั้งเดิมภายใต้สหพันธ์คาราเต้โดแห่งประเทศญี่ปุ่น (全日本空手道連盟 หรือ JKF) ใช้หลักหยุดแรงก่อนถึงเป้าหมาย ขณะที่สายฟูลคอนแทกต์ปะทะเข้าลำตัวและต้นขาจริง IMAC Dojo สอนในสังกัด Shinkyokushin (新極真会) ซึ่งอยู่ในแนวทางฟูลคอนแทกต์ ที่มาขององค์กรนี้ผมเล่าไว้ที่ ประวัติชินเคียวคุชินไค

ที่น่าสนใจคือแม้แต่ในฝั่งดั้งเดิมเองก็ไม่ได้มีสำนักเดียว หน้าลิงก์องค์กรของ JKF ระบุองค์กรสำนักคาราเต้ไว้ห้าแห่ง ได้แก่ 剛柔会 糸東会 松涛館 和道会 และ 錬武会 แต่ละแห่งมีแนวทางการตั้งการ์ดและการรับแรงต่างกัน จุดนี้สำคัญเวลาเลือกโดโจ เพราะคำว่าคาราเต้ดั้งเดิมไม่ได้หมายถึงรูปแบบเดียว และองค์กรหนึ่งในห้านั้นคือ 錬武会 ก็อยู่ในสายที่ใช้เครื่องป้องกันแบบสวมหน้า ซึ่งต่างจากภาพจำของคาราเต้ดั้งเดิมที่หลายคนมี

สิ่งหนึ่งที่ผมเห็นมาเองคือหลังฝึกเสร็จ ทุกคนจะช่วยกันหยิบผ้าชุบน้ำมาถูพื้นโดโจ ธรรมเนียมนี้ภาษาญี่ปุ่นเรียกว่า 雑巾がけ (โซคิงกาเกะ) ผมไม่มีงานวิจัยมายืนยันความหมายเชิงจิตวิทยาของมัน และจะไม่อ้างว่ามี สิ่งที่ผมพูดได้คือสิ่งที่ผมเห็น คือคนที่เพิ่งฝึก Sparring สู้กันอย่างดุเดือดเต็มแรงเมื่อสิบนาทีก่อน กลับมาคุกเข่าอยู่บนพื้นเดียวกันโดยไม่มีใครถือว่าตัวเองสูงเกินกว่าจะทำ

ส่วนการสอบเลื่อนขั้นมีระเบียบที่ตรวจสอบได้ ระเบียบดั้งของ JKF กำหนดว่าดั้งที่รับรองมีตั้งแต่ดั้ง 1 ถึงดั้ง 10 โดยดั้ง 1 ถึงดั้ง 8 ใช้ระบบสอบ ส่วนดั้ง 9 และดั้ง 10 ใช้ระบบเสนอชื่อพิเศษ ระเบียบเดียวกันยังจำกัดจำนวนครั้งของการจัดสอบในหนึ่งปีไว้ด้วย คือดั้ง 1 ถึงดั้ง 3 จัดได้ไม่เกินสามครั้งต่อปี ดั้ง 4 และดั้ง 5 ไม่เกินสองครั้ง ดั้ง 6 และดั้ง 7 ไม่เกินสองครั้ง และดั้ง 8 ตามหลักจัดได้ปีละหนึ่งครั้ง

จุดที่ผมว่าน่าสนใจที่สุดอยู่ในหมวดข้อสอบข้อเขียนของระเบียบเดียวกัน ตั้งแต่ดั้ง 6 ขึ้นไปต้องสอบข้อเขียน และสำหรับดั้ง 8 ระเบียบระบุว่าใช้การสอบแบบเขียนเรียงความ รายงานการจัดสอบดั้ง 6 ถึงดั้ง 8 ของ JKF บันทึกว่าผู้เข้าสอบดั้ง 8 เขียนเรียงความความยาว 800 ตัวอักษรตามหัวข้อที่กำหนด ซึ่งในปีนั้นเป็นหัวข้อเกี่ยวกับการรักษาและเพิ่มจำนวนผู้ฝึกคาราเต้ท่ามกลางสังคมที่เด็กเกิดน้อยและผู้สูงอายุมากขึ้น ไม่ใช่หัวข้อเรื่องเทคนิค นี่คือสิ่งที่วัดวุฒิภาวะของความเป็นครู ไม่ใช่ความแรงของหมัด

ฝั่งฟูลคอนแทกต์ใช้เกณฑ์คนละแบบ การสอบสายดำมักมี 組手 ต่อเนื่องหลายคนติดกัน ซึ่งจำนวนคนและเงื่อนไขเป็นไปตามระเบียบของแต่ละองค์กร ผมจึงไม่ระบุตัวเลขกลางตรงนี้ เพราะไม่มีตัวเลขเดียวที่ใช้ได้กับทุกองค์กร รายละเอียดของการสอบที่ IMAC Dojo ดูได้ที่ หน้าสอบเลื่อนสายคาราเต้

ตลอดหลายปีที่ผมฝึกร่วมกับเพื่อนชาวญี่ปุ่นและถ่ายทอดแนวทางนี้ผ่าน IMAC Dojo ผมยิ่งเชื่อว่าคาราเต้โดไม่ใช่แค่ชุดเทคนิคการชกต่อย แต่เป็นระบบขัดเกลาตัวเองที่ครอบคลุมทั้งร่างกาย จิตใจ และมารยาทไปพร้อมกัน ตั้งแต่ 礼 (เรอิ) ครั้งแรกจนถึงการก้มลงถูพื้นโดโจครั้งสุดท้ายของแต่ละวัน ทุกอย่างสอนให้ผู้ฝึกรู้จักความอ่อนน้อมควบคู่ไปกับความแข็งแรง

ถ้าอยากเห็นว่าแนวทางนี้ถูกจัดเป็นตารางเรียนจริงอย่างไร ดูได้ที่ คอร์สคาราเต้ชินเคียวคุชินของ IMAC Dojo และ ตารางเรียนกับค่าเรียน